De oudste rubriek uit het tijdschrift (inmiddels Nieuwsbrief) van De Twaalf Ambachten is
‘Beter 1 x zien dan 100 x horen’ (een oud Chinees gezegde). In deze rubriek zijn vele tientallen simpele, in het alledaagse leven zelf toe te passen ideeën beschreven, die illustratief indien nodig tot in details zijn uitgewerkt.
De auteurs, Sietz Leeflang en grafisch en productontwerper Wim van Overbeeke (die ook alle tekeningen voor zijn rekening neemt), proberen in deze rubriek te laten zien wat we (als we dat willen) allemaal zèlf kunnen maken en hoeveel energie, kosten en ‘milieu’ we daarmee kunnen besparen…
Op onze website proberen we zo mogelijk seizoensgerichte afleveringen te presenteren van deze milde aansporing om u aan het werk te zetten.

---

Zonnewarmte passief

Je kunt allerlei ingewikkelde ‘actieve’ systemen met pompen, leidingen, collectors en boilers vol water toepassen om zonne-energie te benutten, maar je kunt het ook en héél succesvol op een ‘passieve’ manier doen. Het kan bij ieder huis, dat een (min of meer) op het zuiden gerichte muur bezit.
Het mooiste gaat het als je er bij de bouw meteen al rekening mee kunt houden en je woning wat woongedeelte betreft op het zuiden kan worden georiënteerd en er voldoende mogelijkheden zijn om de zon zoveel mogelijk te ‘vangen’, vooral ’s-winters.
De tekeningen spreken voor zichzelf.

Hoe onmisbaar de zon ook voor ons is, op hete zomerdagen houden we hem natuurlijk graag buiten en dat kan heel eenvoudig door een voldoende grote dakoverstek, die de stralen van de ‘hoge’ zomerzon tegenhoudt en de zo gewenste stralen van de ‘lage’ winterzon volledig doorlaten.

Wat we er dan mee doen kunnen twee dingen zijn:
het door absorptie van infrarode straling laten opwarmen van een vloer van naar onderen geïsoleerde donkergekleurde of donkergrijze/zwarte stenen of tegels of het op eendere manier laten opwarmen van een muur van dezelfde materialen, die achter glas is geplaatst: een zogenaamde ‘Trombe-muur’. Zo’n muur is ideaal voor huizen, in een streek waar het vaak hard waait en een gevel met veel ramen of glasdeuren teveel kansen biedt op tocht.

Een kas aan de zonzijde kan in de winter en het voor- en najaar veel warmte vangen en die aan de rest van het huis afgeven. Met name het dak, maar ook de wanden van zo’n kas moeten in de zomer (liefst aan de buitenkant met bijvoorbeeld rolluiken) af te schermen zijn, zodat het binnen niet te heet wordt.
Eventueel kan een boom op de zuidkant geplant worden om in de zomer voor verkoeling te zorgen. Neem dan wel een soort dat vroeg zijn blad verliest en pas laat weer bladeren krijgt, zodat van de zon geprofiteerd kan worden als er de meeste behoefte aan is.

Stralingswarmte: gezonder, zuiniger*

De verwarming van zeker 90 % van de Nederlandse huizen kan veel beter en ook zuiniger. De omschakeling, die dat mogelijk moet maken is de omschakeling van luchtverwarming (door middel van cv-convectors of convector-gaskachels) naar stralingsverwarming.

Hier worden twee dezelfde huizen afgebeeld, het ene huis wordt op de ‘vertrouwde’ manier verwarmd door centrale verwarming, waarbij zich op tal van plaatsen in huis gegolfd plaatijzeren – zoals ze meestal genoemd worden – ‘cv-radiatoren’ bevinden. Wáren het maar radiatoren (dit woord betekent letterlijk straler), maar die geribbelde, vaak uit een pakket plaatelementen bestaande verwarmers kunnen praktisch maar één ding: de lucht opwarmen. Het zijn dan ook convectors, net als die gashaarden en gevelkachels van plaatijzer die voorzien zijn van luchtspleten. Dat betekent, dat ze het huis verwarmen door constante opwarming van de lucht en dat betekent óók, dat ze zorgen voor een voortdurende opstuwing van verwarmde lucht, waardoor huisstof zonder ophouden wordt meegevoerd en waardoor je (zie tekening van het centraal verwarmde huis) een stijgende warme luchtstroom krijgt richting plafond en – als er een open trap is – langs de trap naar boven, gevolgd door een terugstroming van koele lucht bij datzelfde trapgat, waardoor je tocht krijgt.

Huis verwarmd met de luchtverwarming van een cv

Er zijn dus steeds grote temperatuurs-verschillen, die bij flink stoken bij koud weer kunnen oplopen tot wel 30 º C: vlak bij het plafond meet je dan soms wel 40 º C en vlak bij de vloer hooguit 10 º C! Na de nationale kierenjacht uit de jaren ’80 konden we energie besparen door ons huis aan alle kanten met tochtstrips dicht te plakken. Dat gebeurde op grote schaal en wat gebeurde tegelijkertijd? Om energie te besparen hielden we ook deuren en ramen goed dicht en vergaten we ons huis goed te ventileren.
De gevolgen waren ernstig: het aantal allergie-klachten en cara-gevallen nam enorm toe, vooral bij kinderen. Veel huizen liepen houtzwam op door vocht. De lucht in huis werd benauwd en stoffig. Bovendien ‘schroeit’ op verwarmingsbuizen en convectors neerdalend organisch stof bij de moderne cv-watertemperaturen van rond de 80 º C en daarbij ontstaat door ontleding ureumdamp – een wat zurig, hoofdpijn verwekkend gas, dat je bij het eerste flinke opstoken van de cv op een koude najaarsdag zo sterk ruikt, en dat bij nieuw stof terugkomt.

Hetzelfde huis: nu verwarmd met de stralingswarmte van een tegelkachel

Het andere huis wordt warm door straling ofwel infraroodwarmte. Op de tekening gebeurt dat door een tegelkachel, maar er is ook een andere manier: door middel van met cv-water verwarmde muren** (en/of gedeeltelijk: verwarmde vloeren). De warmte komt uit warme stenen oppervlakken: tegels of stucwerkmuren en wordt weerkaatst door spiegelende oppervlakken (gemetalliseerd folie of aluminiumfolie op bouwpapier) achter een houten wand of stuclaag en onder een houten of tegelvloer. De lucht wordt praktisch niet verwarmd en blijft fris en koel; er is hoegenaamd geen stofcirculatie en… via een altijd geopend bovenraam is er de noodzakelijke ventilatie van het huis. Dat betekent een gezond binnenklimaat en ook nog een aanzienlijk lagere stookrekening.

*inderdaad: trouwe donateurs/lezers van De Twaalf Ambachten kennen dit verhaal al lang. Hoe lang? Ons eerste boekje hierover, de Stralingswarmtegids, verscheen in eerste druk in 1980. Pas de laatste paar jaren begint het principe van stralingswarmte in de bouw door te dringen. Dit illustreert hoe groot de invloed van de gevestigde industrie, in dit geval de luchtbehandelingsbranche, in onze consumptiemaatschappij is.

**voor geïnteresseerde zelfbouwers: een gedetailleerde bouwhandleiding van warmtemuren en -systemen is onze Bouwhandleiding Warmtemuren, die ook de nodige natuurkundige uitleg over stralingswarmte bevat.

Warmtewisselaar: ja of nee?

Altijd weer zijn wij geneigd degenen, die in hun houtkachel een warmtewisselaar willen aanbrengen vermanend toe te spreken en populair maak je je zo niet bij vele ondernemende doe-zelvers. Allerlei fornuiskachelfabrikanten gaven immers het verkeerde voorbeeld met houtstookfornuizen waar je zó een paar cv-convectors op kon aansluiten! En het gíng toch? Je moest wel extra hout aandragen, maar fornuis èn convectoren werden toch maar heet! En het stoomwezen had er geen bezwaren tegen zolang er maar een open expansievat in opgenomen was. Wat zeuren we dan?

Daar gaan we dan: ijzeren kachels met ijzeren warmtewisselaars zijn gemaakt voor kolen, niet voor hout. Als je in zulk een kachel toch hout stookt onttrek je teveel warmte aan het houtvuur en moet het hout bij te lage temperatuur verbranden. Gevolg: veel roet, veel rook en kans op schoorsteenbrand. Van je hout is de warmteopbrengst minder dan de helft van wat mogelijk is bij goed droog hout, dat minimaal anderhalf jaar winddroog heeft gelegen.

Kan het dan helemaal niet bij een echte houtkachel ofwel een stenen kachel of tegelkachel?
Er is een uitzondering en we komen er op omdat we veel geleerd hebben van warmtemuren en de mogelijkheden die ze bieden. En dan hebben we het over hout- zowel als gasstook en we nemen onze Fin-oven als voorbeeld.

Ten eerste moet je cv-convectors als warmteverspreiders vergeten! Gangbare typen moeten, willen ze de lucht voldoende kunnen opwarmen, werken met watertemperaturen van 70 tot 90 graden. Wie via zijn tegelkachel of gemetselde kachel warmte naar elders wil transporteren moet genoegen nemen met lage (water)temperaturen van hoogstens 40 graden en daarmee is een warmtemuur van enkele vierkante meters, genoeg voor een slaap- of studeerkamer, op te warmen.

Een bescheiden warmtewisselaar zou in een tegelkachel zoals een Fin-oven of standaardtegelkachel geplaatst kunnen worden op een plaats waar geen vuur meer te bekennen is en waar rookgassen nog slechts temperaturen hebben van 200 tot 300 graden.

Het hierbij getekende ontwerp is gebaseerd op onze Fin-oven, maar het idee is zo simpel, dat het met iets andere maten en natuurlijk zover mogelijk buiten de vuurzône ook in andere tegelkachels toegepast kan worden, en dan bijvoorbeeld liggend.
Voor de goede watercirculatie zorgt een cv-pompje. We kunnen een open expansievat gebruiken of een gesloten met veiligheidsventiel.
Gebruik voor de warmtewisselaar koperen pijp van 15 mm. Zie je kans om de pijp met al zijn bochten uit één stuk te zetten, werk dan met stenen met daarin tevoren aangebrachte sleuven. Je hoeft dan de buitenste ringen maar iets uit elkaar te buigen om de twee stenen met sleuven er tussen te krijgen en de pijpen in de sleuven te duwen.
Werk je liever met losse stukken pijpen en bochten, hard-soldeer dan de verbindingen met zilversoldeer en gebruik steenblokken met geboorde gaten of giet de twee blokken (met gaten) van vuurbeton.
Bij een Fin-oven is doorvoer via de achterwand van de aansluitingen het eenvoudigst; onderin het minst lelijk.

Voor de bouw van een bijpassende warmtemuur: raadpleeg onze Bouwhandleiding Warmtemuren.

Hout beter stoken

De koude winter van 1995-‘96 was lang genoeg voor experimenten. Als altijd op zoek naar verbeteringen zochten we naar een manier om de Fin-oven, die toen al zo’n 11 jaar door zelfbouwers bij ons kon worden gegoten, sneller te kunnen opstoken. Tot dan gaven wij het advies deze grote, van tegenstroomkanalen voorziene Finse kachel met twee porties hout van elk zo’n 3 tot 3,5 kilo te stoken. Deed je namelijk de voor 12 uur warmte vereiste hoeveelheid hout van circa 7 kilo in één keer in de kachel, dan begon de kachel zodra het vuur groter werd, stoterig te branden. Het leek wel ‘naar lucht happen’.
We konden dit veranderen door, zoals we in nr. 84 van ons blad schreven, het aanbrengen van een chroomstalen plaatje boven de luchtinlaat. Het stoten verdween en de verbranding werd regelmatig en heter. We schreven dit toe aan een betere luchtdoorstroming. Maar klopte dat?

Kort geleden ontvingen we een interessante brief van de Friese tegelkachelbouwer Fetze Tigchelaar, die ons attendeerde op een inmiddels door hem toegepaste verbeterde stookmethode, die er in het kort op neerkomt, dat in zijn nieuwe kachels het hout van boven naar onder opgestookt wordt. Hij bereikt hiermee wat hij een geleidelijke ontgassing van het hout noemt. Dat laatste krijg je niet (en wèl het ‘stoten’) als je, op de traditionele manier, het hout van onderen aansteekt.

Desgevraagd vertelt Fetze, dat hij op de hoogte kwam van de nieuwe stookwijze door zijn contacten met de Finse architect en onderzoeker Heikki Hyytiäinen, dezelfde die in de jaren tachtig na publicatie van zijn befaamde onderzoek over Fin-ovens voor ons enkele cursussen in Nederland over kachelbouw verzorgde.
Heikki heeft inmiddels een uitgebreid, door de EU gefinancierd, onderzoek over houtstoken voltooid, dat verrassende uitkomsten oplevert over ‘andersom’ stoken. Hierdoor wordt het in hout aanwezige houtgas er niet te snel (en dan explosief brandend) uitgejaagd. Vooral tegelkachels met zgn. ‘tegenstroomkanalen’ (zoals alle Scandinavische kachels) gaan ‘stoten’ zodra het hout na van onderen te zijn aangestoken fel gaat branden.

Dankzij Heikki hebben we ons chroomstaalplaatje uit ’96 aangepast, een trapvorm gegeven, verhoogd en versmald tot 10 cm. In onze (zelfbouw-) Fin-oven stoken we hout met een lengte van gemiddeld 25 cm. Het ‘trapje’ eindigt in een ruim 16 cm naar binnen stekend platformpje, waar we het hout rechtop omheen plaatsten. Op het platformpje en/of bovenop het hout zelf stoken we een aanmaakvuurtje, dat het hout aan de bovenkant van de rechtop staande stukken aansteekt. Daarna brandt alles (nu de volle lading hout van maximaal ± 6 kilo in één keer!) weldra in neerwaartse richting, waarbij het houtgas veel geleidelijker vrijkomt. Omdat we maar één keer hoeven te ‘laden’ is het voorbereidend stookwerk korter. Toch is de kachel niet eerder uitgebrand. De verbranding is vooral in de laatste fase heter.
De stookmethode kan ook worden toegepast in de kleine (zelfbouw-) tegelkachel, die ook een tegenstroomkanaal heeft.

In onze ‘standaard-tegelkachel’ bereiken we een vergelijkbaar effect door een aanmaakvuurtje te stoken tegen de hier horizontaal liggende stapel hout. Omdat de lange stookkamer van deze kachel houtblokken tot een lengte van 80 cm toelaat, stoken we het hout aldus van voren naar achteren, waarbij eveneens een geleidelijk vrijkomen van houtgas wordt bereikt. In al onze kachels stoken we op een aslaag, volgens het ‘Grundofen’-principe.
Fetze Tigchelaar concludeert, dat de houtstoker èn het milieu gediend zijn met de nieuwe stookwijze. We zijn het helemaal met hem eens!

Regenwater opvangen

Dankzij een reactie op de Forumpagina van deze website weten we nu alles van de voor betrekkelijk weinig geld zelf te bouwen regenwateropvanginstallatie van Teije Penninga in Ten Post (Gr.).
Teije bezocht De Twaalf Ambachten om zijn ervaringen toe te lichten en ons een schema en foto’s te overhandigen, zodat we er deze rubriek mee konden vullen. Mede namens onze donateurs: complimenten en bedankt Teije!

De installatie heeft na enige veranderingen een goedwerkende en zeer praktische vorm gekregen.
De hoofdopvang vindt plaats in vier tonnen van elk 200 liter. Het dakwater komt binnen via dakgoot, regenpijp en regentonautomaat. Dit laatste is een uit regenpijp gevormd tussenstuk voor in de bestaande regenwaterafvoerpijp. Je koopt dit in de bouwmaterialenhandel en bij Boerenbondfilialen. De regentonautomaat, gemonteerd boven het hoogste punt van de vaten, is daarmee verbonden via een horizontale buis. Zodra na veel regen de vaten vol zijn loopt het regenwater via de automaat gewoon door via de gewone regenafvoerpijp.

De vier voorraadvaten, zijn onderling communicerend via een pijp die op circa 10 cm hoogte via waterdichte doorvoeren (Teije gebruikte hiervoor gootsteenpluggen) in de vaten uitkomt. Eventueel stofvuil uit regengoten bezinkt voldoende in de vaten. Gaas in de gootopeningen verhindert grofvuil de doorgang.
De bedoeling is de vier vaten t.z.t. te vervangen door een 1000 liter tank, die buitenshuis in de grond gelegd kan worden en waar de dompelpomp dan in komt te hangen. Teije raadt aan onder binnenshuis geplaatste vaten een bak met afvoer te plaatsen als beveiliging tegen overlopen.

Belangrijkste ‘afnemer’ van regenwater is het spoeltoilet, net als de voorraadtonnen, op de begane grond in huis. Het toilet krijgt het water via een opslagvat, dat op zolder is geplaatst, zodat het water met een redelijke druk in het wc-reservoir arriveert (via een vlotterkraan).

Het zoldervat (ook 200 liter inhoud) wordt automatisch gevuld door een 12 volt dompelpomp, die in een van de vier hoofdvaten is geïnstalleerd en die in- en uitgeschakeld wordt door een vlotter-niveauschakelaar in het zoldervat, die op zijn beurt een 12 volt-relais in- of uitschakelt.
Het relais verbindt bij inschakeling de pomp met een 12 volt accu, die bijgeladen wordt door een 14,5 volt 460 mA zonnepaneeltje, via een regelunit.
Teije kocht de pomp (bestelnr. 53 80 94-01, cap. 22 l./min., opvoerhoogte 14 meter, ED 50% = mag 30 minuten per uur draaien), het zonnepaneeltje (bestelnr. 11 02 72-01, prijs f.119.95), de bijbehorende accuregeling (bestelnr. 11 33 44-01, prijs f. 39,95), het relais enz. bij de postorderfirma Conrad (www.conrad.nl).
Als accu is een 12 volt accu uit een autosloperij vaak nog goed bruikbaar. Vlotterschakelaars zijn ook bij Conrad te koop.
Het wc-reservoir heeft ook een leidingwateraansluiting met kraan en eigen vlotter voor het geval dat er (bijvoorbeeld bij vorst) geen regenwater is.

Het vullen via de ton op zolder duurt 3,5 minuut tegen circa 1,5 minuut via de waterleiding.
De besparing op wc-waterverbruik is gemiddeld 30 liter per dag per persoon!

(e-mailadres Teije: t.penninga@hccnet.nl).

Zelfbouw gft-toilet

Terwijl u dit leest is ons spoelwatervrije en geurloze gft-toilet (geregistreerde naam Paper Leaf Toilet®, ‘papiertjestoilet’) al in diverse huishoudens en op woonschepen in gebruik! Het is een modern vormgegeven, van glanzend wit polyester toilet gemaakt toilet. Maar omdat het (nog) handwerk is en de prijs daardoor hoger dan we zouden wensen, willen we dat het toilet ook door de doe-het-zelver kan worden gemaakt.
Vervang de polyestervorm door een houten ‘zetel’ en u zult geheel naar eigen inzicht iets bijzonders kunnen maken.

Belangrijk is, dat het zelfbouwtoilet de onderdelen krijgt waar het op aan komt. We noemen: een emmer van 20 - 25 liter (maten: ongeveer 30 cm hoog, diameter boven 40 - 45 cm, onder 30 - 32 cm), voorzien van aftapslang, voor afvoer van het urinevocht. Verder een ontluchtingspijp, die aangesloten wordt op een kleine electrische ventilator (bijv. een uit een computer afkomstige 12 volt miniventilator) of andere afvoerinrichting, zoals een op het dak staande ’zonneschoorsteen’: zwartgelakte pijp, die luchtdicht opgesloten zit in een (plexi-)glazen buis. Een lichte trek in de afvoer is al voldoende, omdat de in papiertjes ‘verpakte’ toiletinhoud nauwelijks of geen geur verspreidt.
In de emmer hangt een ruime plastic zak met gaatjes in de bodem en met een 3 - 5 cm dikke vullaag van gehakseld stro, hennepsnippers of zaagsel. Hierop wordt het eerste papiertje gelegd ter grootte van een uitgevouwen papieren handdoekje, zoals je die in treintoiletten ziet. Het zijn deze papieren doekjes, waarmee we – naast het gewone toiletpapier – onze faecaliën afdekken en aandrukken met de ‘presse papier’, een van onderen iets uitgeholde houten schijf van circa 20 cm diameter en eraan vastgeschroefde stok met knop. Na enige weken ontstaat zo een reukloos, stevig ‘papier-maché-pakketje’ dat zó in de composthoop of gft-bak kan. Gebruikt men gewone plastic huisvuilzakken dan moeten die na leging met het huisvuil worden weggegooid of schoongespoeld voor hergebruik. Bioplastic zakken, die composteerbaar zijn (maar duurder) kunnen zo mee in de gft-bak.

Veel aandacht vraagt de aftapslang (ongeveer 120 cm lange tuinslang, plat liggend op de bodem van de toiletkist) lekvrij aan te sluiten op een zo laag mogelijk in de emmer aangebracht gat. Dit gat moet nauw sluiten rond de slang en kan worden aangekit met een moderne watervaste montagekit. Een nauw om de slang sluitende waterdichte electriciteitskabeldoorvoer (die zelf met rubberring in de emmer wordt bevestigd) is nog beter! Halverwege in de slang zit een tuinslangkoppeling, die bij het legen van het toilet wordt losgemaakt (slang aan emmerkant omhoog houden!).
Let op: lekkage betekent, dat uw gft-toilet niet meer geurloos is!

Een gebruiksaanwijzing voor het gft-toilet vindt men in de binnenkort verschijnende folder over het gft-toilet en op deze website.

Goedkoop isolerend glas

Jaarlijks worden er honderden tonnen vensterglas weggegooid als enkel glas wordt vervangen door (al of niet gesubsidieerd) dubbel glas, meestal het dubbele fabrieksglas. Voorzetruiten worden weinig of niet gevraagd, omdat men denkt dat fabrieksglas zoals thermoglas beter is omdat het niet beslaat en er tussen de luchtdicht gesealde ruiten geen vuil kan komen. Zo is en wordt voor kapitalen aan vensterglas, vaak dik spiegelglas, weggegooid, waarmee zowel de woning als de portemonnee tekort worden gedaan. Men had veel, soms duizenden guldens, goedkoper – met beter en duurzamer resultaat! – kunnen volstaan met zelf aan te brengen voorzetruiten. Een redelijke afdichting met simpele latten en isolatiestrip van de aan te brengen voorzetruit is voldoende. Zorg er voor, dat de kanten van het glas, die na montage onbereikbaar zijn, tevoren goed stofvrij en streepvrij zijn schoongemaakt.

Het ‘geheim van de smid’ van onze goedkope en perfect isolerende voorzetramen zit in het gebruik van een ballonnetje of een vergelijkbaar gemakkelijk krimpend of uitzettend reservoirtje, dat we vullen met goed gedroogde silicagelkorrels. Deze vind je soms in verf-/glaswinkels, soms in drogisterijen maar je kunt ze ook verzamelen uit allerlei electronica-, camera- en andere verpakkingen. Vooral bij renovatie van grotere, oude gebouwen kan deze methode vele duizenden guldens besparing opleveren en zodra onze economische bomen wat minder hoog de hemel in groeien zal ons ‘ballonnetje’ misschien een kans maken.

Hoe we het toepassen laten de tekeningen zien. Electriciteitspijp is heel geschikt als verbindingskanaaltje van de ruimte tussen het glas naar de ruimte waarin we het ballonnetje, het cilindertje of de met auto-/fietsbandrubber opgesloten silicagelkorrels hebben gestopt. Is het kozijn te dun of te smal voor deze ‘bergplaats’, dan kan men er een uitwendig doosje tegenaan bevestigen.

Een flinke kamerruit van meerdere vierkante meters heeft aan twee ballonnetjes genoeg. Kleinere ruiten hebben genoeg aan een enkel elastisch silicagelbergplaatsje. Onze voorzetruiten hebben zo al enkele tientallen jaren goed en zonder vuil worden gefunctioneerd!

Verbeterde regenwaterwip

In ’94 zagen we de buien al hangen (alleen al door de toenemende vraag naar methoden voor regenwateropvang) en daarmee had ons in nr. 76 van ons tijdschrift getekende ontwerp voor een ‘regenwaterwip’ dan ook alles te maken.
Inmiddels is het aantal mensen dat zich interesseert voor regenwateropvang en waterhergebruik enorm toegenomen. Je ziet steeds meer regentonnen. De echte liefhebbers leggen ondergrondse tanks aan en de bevoorrechten beschikken zelfs over een waterkelder.
Allen hebben echter één probleem: hoe voorkom je dat na een lange periode van droogte het eerste, door stof en vuil (vooral vogeluitwerpselen) verontreinigde regenwater meteen in je regenopvang terechtkomt? We kwamen dus met de ‘regenwaterwip’, waar misschien weinig op aan te merken viel, behalve, dat hij ingewikkeld was en niet veel water aan kon. Kan het eenvoudiger en kan de inhoud groter? Antwoord: ja, maar dan moet je professioneel buismateriaal gebruiken.

Eerst nog een tip, die dit toestel overbodig maakt voor mensen die 1. een dak hebben waar bijna nooit vogels op zitten en geen bladeren op vallen; 2. geen hoge eisen stellen aan de kwaliteit van het opgevangen water en dat alleen voor besproeiing van hun tuin gebruiken. Zorg er voor, dat het regenwater voor het in de regenpijp kan komen enige filtering ondergaat, bijvoorbeeld door een laagje fijn grind op nylongaas over de uitstroomopening van dakgoot of aftappunt te leggen. Misschien wat extra schoonmaakwerk in het najaar, maar het dak op moet u dan toch.

We gaan dit keer uit van in de vakhandel verkrijgbaar materiaal: een stuk pvc-buis van een flinke diameter, bijvoorbeeld 125, 160 of 200 mm, met daar aan vastgemaakt een stuk regenpijp (meestal 80 of 100 mm). De dikke buis krijgt aan de onderkant een vast te lijmen afsluitkap en vlak hierboven monteren we een aftapkraan (bijv. plastic vatkraan), die dient om na een eerste regenbui het opgevangen eerste water later te laten weglopen. De buis krijgt een draaipunt vlak bij de bodem, door alleen in de afsluitkaprand twee ondiepe, iets excentrisch geplaatste, gaten te boren, waarin twee instelbare bouten van 8 - 10 mm passen, die de buis via twee steunen kunnen dragen. Zorg voor een aan de huismuur of net onder de dikke buis bevestigde nok of een stukje ketting om de buis de juiste speelruimte voor het kantelen te geven.

In zijn lege, neutrale stand staat de dikke buis met zijn opening onder de regenafvoerpijp. Als hij na een bepaalde hoeveelheid vuil regenwater te hebben opgevangen kantelt (bij een middelgroot huis kan men van een half schuin dak al gauw zo’n 20 of 30 liter eerste opvang verwachten), dan komt de eraan bevestigde regenpijp met trechteropening onder de afvoer. Deze zorgt, via een flexibele slang het water afvoerend, voor het juiste transport van het schone(re) regenwater. hoe stugger de fexibele slang is hoe langer hij zal moeten zijn om goed te kunnen buigen.

Als de buizen niet op het juiste moment kantelen dan zal er wat met een eraan vast te maken gewicht geëxperimenteerd moeten worden.

De kraan is er voor dat men, als er na alle droogte onverhoopt weinig regen is gevallen, het eerste water alsnog voor wat dorstige plantjes kan gebruiken.

Stilte door zand en groen

Wanneer is een stiltewoning pas echt ‘stil’, ook voor laag overkomende vliegtuigen? In de aanvliegroute van Schiphol moet de (begroeide) daklaag van zo’n woning zeker 30 tot 35 cm dik zijn! Maar in ons semi-ondergrondse kantoor op amper 35 meter van een drukbereden weg is 20 cm aarde op het dak en een goede aarden wal rondom de garantie voor totale stilte.

Hoe kom je aan echte stilte? Hier een paar tips over de onmisbare aarden wal en een goede dakbedekking. In onze werkdocumentatie voor het zelfbouw-onderlandhuis is de betonnen onderbouw en de houten opbouw tot in details beschreven; in de hier geboden tips is onze ‘semi-ondergrondse ervaring’ van twintig jaar verwerkt.

1. De houten (licht glooiende!) dakopbouw moet glad en met afgeronde hoeken en randen worden afgewerkt, daarna zorgvuldig (lekvrij!) bedekt en tot onder de betonrand bekleed met goede kwaliteit dakleer. Tussen hout en dakleer kunnen evt. isolatieplaten aangebracht worden.

2. Omdat deze anders nog vele centimeters zou inklinken, moet de rondom op te hogen (zand/aarde-) wal rond de nieuwbouw gestabiliseerd zijn door aanstampen en zonodig inwateren. Hij moet opgehoogd worden tot 3-5 cm boven het houten dak, zodat hij daarna nog iets verder kan inklinken.
Controleren: geen scherpe takjes of steentjes?

3. Op het dakleer leggen we een laag gehakseld stro van ca. 5 cm (licht aandrukken).

4. Over het dak tot halverwege de aarden wal eerste laag p.e. plastic aanbrengen. Landbouw plastic van 0,15 mm is goed; grootste beschikbare breedte in deze dikte is 14 meter. Vermijd naden of plakranden. Anders overlappen met tenminste een strook van 1-2 meter; onder en boven rimpel- en spanningsvrij op elkaar plakken met dubbelplakkende hechtband.

5. De folielaag op het dak met nieuwe laag gehakseld stro bedekken en hier overheen op dezelfde wijze tweede folielaag aan brengen.

6. Dit alles nòg een keer herhalen. drie folielagen van 0,15 mm leveren tezamen bijna een halve millimeter p.e. folie op. Blijf zorgvuldig werken (loop op sokken, controleer het folie steeds). Breng daarna een laag schoon steen- en takvrij zand aan van tenminste 10 cm op de aarden wal en 15 cm op het dak.

7. Breng op het dak en dun aflopend op de aarden wal een laag teelaarde (zwarte grond) aan. Weer controleren op scherpe voorwerpen!

8. De aarden laag inzaaien met bijvoorbeeld berm-/weidemengsel, evt. aangevuld met wat zaad van wilde bloemen. Mits zonder penwortel kan men ook een kleine boom of struik planten, bijvoorbeeld hazelaar. Op dat deel zorgen voor minstens 25 cm aarde/zand dek. Na zaaien grondlaag licht aandrukken.

9. Bij aanhoudend droog weer sproeien.

10. Volgend voorjaar genieten van nieuw groen en bloemen! Sproeien niet nodig behalve bij extreme droogte van meer dan 8 weken.

Slopend leren

Na enige ‘sloopsessies’ weten we het zeker: het gezamenlijk en klinisch bekijken hoe iets dat kapot gegaan is er van binnen uitziet en misschien nog gerepareerd of anders gesloopt kan worden kan de band tussen (groot)vader/moeder en (klein)zoon/dochter aanzienlijk versterken. (zie openingsartikel van onze Nieuwsbrief nr. 110, met voorbeelden van wat we kunnen demonteren).

Natuurlijk moeten we, voor we verder gaan, weten hoe je iets demonteert en of daar risico’s voor een kind bij zijn.
Realiseer je altijd, dat het slopen van een technisch ding, zelfs al is het maar stap voor stap demonteren, kans op breuk met zich brengt. Dat geldt voor apparaten of werktuigen waarin glas of bakeliet zijn verwerkt en die naast onderdelen ook scherven kunnen opleveren. Beeldbuizen uit tv-apparaten en monitors? Niet aankomen! Een breuk in het beeldvlak van zo’n vacuüm gezogen buis hoe hypothetisch ook, heeft een hevige implosie, gevolgd door het uiteenspatten van de gebroken glasmassa tot gevolg. Een ander gevaar kan het slopen van een cv-thermostaat of een ouderwetse klokschakelaar met kwikbuis opleveren. Kwikdamp inademen is gevaarlijk!

Verder mag bij het demonteren van een elektrisch apparaat geen kans bestaan op een nog open electrische verbinding. Nog beter: het aansluitsnoer verwijderen.

We proberen, al was het maar uit het oogpunt van duurzaamheid, altijd of iets nog gerepareerd kan worden. Proficiat als dat lukt en het kind leert er zo nog meer van!

Valt er nog wel wat te repareren? Soms wel, vooral als iets stap voor stap en zonder schade voor het inwendige wordt gedemonteerd. Bij huishoudelijke electrische apparaten is een verbroken contact (oorzaak: corrosie of vervuiling) vaak een reden voor afdanken, temeer omdat laten repareren tegenwoordig steeds moeilijker wordt.

Gebruik een multimeter bij het controleren van bedradingen, wikkelingen, zekeringen, bi-metalen contacten, koolborstels, aansluitingen, enz.
Een electromotor altijd eerst controleren op een brandlucht. Doorbranden maakt reparatie door ons zelf onmogelijk.

Wie kans ziet een defecte spaarlamp open te krijgen (voorzichtig met een ijzerzaagje het kunststofhuis vlak onder het glas openzagen) treft vooral bij kleine spaarlampen een wonder van electronisch vernuft aan. De kans is groot, dat het elektronische deel nog functioneert en dat alleen het pl-buisje defect is. Dat betekent, dat je op de vier aansluitdraadjes een nieuw buisje van (ongeveer) hetzelfde vermogen kan aansluiten!

Veel transistorradio’s of radio-cassetterecorders worden afgedankt als ze gaan haperen bij het draaien (of schuiven) van de volumeregelaar en hetzelfde geldt voor meerstanden-schakelaars van ontvangers en recorders. Lukt het om in zo’n volumeregelaar (potentiometer) of schakelaar een druppeltje contactolie te krijgen, dan is het euvel meestal weer voor lange tijd verholpen.

Kan onze leerling-in-het-slopen al omgaan met een stiftsoldeerboutje? Laat hem dan eens de soldeerpunten van een geïntegreerde schakeling één voor één even aansmelten. Soms werkt iets niet meer door een loszittend soldeercontact. Helpt dit niet meer, dan kan de soldeerbout nuttig zijn bij het loshalen van halfgeleiders, condensatoren enz. die nog nut kunnen hebben als ze bewaard kunnen worden op nummer- , ring- en kleurcodes. Electronica-onderdelenwinkels hebben handige tabellen!
Alles dat niet door oververhitting verkleurd is en waarvan de draadjes niet te kort zijn, kunnen met schakelaartjes, knopjes enz. zó in de onderdelenkast, die na een paar jaar een ware schatkist wordt!